Gra w gęsi
Gra w gęsi
Liczba graczy: 2—6
Rekwizyty gry: plansza, figury, kości
Gęś „gaduła" odgrywała istotną rolę już w mitologii
starożytnego Egiptu. Symbolizowała egipskiego
boga ziemi Geba i tebańską boginię bogactwa
Amun. Według staroegipskiej teorii stworzenia
świata początkiem wszechrzeczy było jajo gęsi
złożone na podwzgórzu.
GRA W GĘSI stała się prawdopodobnie najbardziej
rozpowszechnioną planszową grą spiralną w Europie.
We Włoszech nazywała się GIOCO DELUOCA, we
Francji - JEU DE L'OiE, w Holandii - GANZENBORD,
w Anglii - THE GAME OF THE GOOSE, a w Szwecji
- GAS-SPELET.
Z czasów przed wynalezieniem druku, zachowało
się niewiele ręcznie wykonanych GIER W GĘSI,
ale od XVI wieku można zauważyć ich lawinowe
pojawianie się i narastający wzrost popularności
w wielu krajach Europy. Niezwykle interesujące
jest to, że większość GIER W GĘSI, pochodząca
z okresu swego rozkwitu, oparta jest na spiralach
z dokładnie 63 polami. Łączy się to z prastarą
symboliką liczb. W starożytności uważano
mianowicie, iż każdy 7 i 9 rok w życiu człowieka
jest ważny, a przy tym groźny, ponieważ w tych
latach należy oczekiwać dużych zmian. 63 rok
życia uważa się za „najbardziej niebezpieczny",
ponieważ jest to iloraz cyfr 7 i 9. Według Juliusza
Cezara każdy rok powyżej tej granicy powinno
się traktować jako podarunek bogów.
GRA W GĘSI podobna jest do innych planszowych
gier spiralnych, w których zapewne dużą rolę odgrywają
elementy mistyczne, astrologiczne
czy też religijne przypominające kabałę. W spirali
dopatrywano się odbicia ludzkiego żywota, który
narażony jest na niebezpieczeństwa, wystawiony
na przypadki i szczęśliwe lub nieszczęśliwe zdarzenia,
przechodzi wzloty i upadki, a w końcu wszystko
niweczy śmierć. To ciągłe tam i z powrotem bardzo
przeszkadza wędrowcowi, któremu przedwczesna
śmierć odbiera szansę osiągnięcia
celu, czyli odrodzenia duszy. Jednakże nie ma
już powrotu do punktu wyjścia. Jedyna możliwa
droga, to „szczęśliwe dotarcie do raju".
Ciekawe jest również to, iż w każdej wersji GRY
W GĘSI, niezależnie od czasu jej wymyślenia czy kraju,
zawsze natrafiamy na te same „nieprzewidziane" po
drodze wypadki. I tak po drodze spotykamy: na polu
6 most, na 19 gospodę, na 31 studnię,
na 42 labirynt, na 52 więzienie, a na 58 śmierć.
Wydaje się, iż pola te są ze sobą powiązane. Odstępy
pomiędzy poszczególnymi wydarzeniami oddalone
są od siebie, od początku do końca, zawsze o 6, 13,
12, 11, 10 i 6 pól. Pole 6 to most, plus 13 = 19
gospoda, plus 12 = 31 studnia itd.
Oczywiste niezwykłe staje się też wyróżnienie
liczby 9, ponieważ na każdym dziewiątym polu stoi
gęś, to znaczy na polach: 5, 14, 23, 32 itd.
oraz na polach 9, 18, 27, 36 itd. Przy szczęśliwych
rzutach początkowych liczba 9 daje nam dużą przewagę,
z rzutu 6 i 3 bowiem dociera się na pole 26,
a rzucając 5 i 4 lądujemy na polu 53.
Im lepiej poznajemy tę grę, tym bardziej zaskakuje
nas jej głęboka symbolika. Jednak należy także
przypuszczać, iż duża popularność, jaką cieszyła się ta
gra, wynika z innych przyczyn.
Otóż prawie zawsze grywano w nią na pieniądze;
stawka mogła być w niektórych przypadkach bardzo
duża. O wysokości stawek oraz kar, które należało
zapłacić, kiedy trafi się na pola przypadków losowych,
decydowano jeszcze przed rozpoczęciem
gry. Wspomniane stawki albo kary zbierane
były na planszy i z upływem czasu, tj. podczas gry,
a ich suma rosła. Pierwszy z graczy, który
zakończył grę, zabierał całą pulę. Bywała ona
niekiedy bardzo wysoka.
W późniejszych wersjach trochę zmodyfikowano
tę zasadę i wszystkie pieniądze dzielono pomiędzy
trzech pierwszych graczy. Oczywiście pieniędzy nie
dzielono równo i każdy z nich otrzymywał inną
sumę.
W wielu jednak rozgrywkach chodziło tylko
0 czystą grę, a gracze zdawali się na los szczęścia.
Uczestnicy gry nie zbijali pionów ani też sobie
wzajemnie nie przeszkadzali. O ich ruchach na
planszy rozstrzygał przypadek w postaci wyniku
rzutu kośćmi, któremu się wszyscy dobrowolnie
podporządkowywali. Tym samym konkurencja
1 współzawodnictwo, jakie towarzyszą wielu innym
grom towarzyskim, były tutaj w znacznej mierze
ograniczone.
Wiedza o głębokiej symbolice tej gry odchodziła
z biegiem czasu powoli w zapomnienie. Straciła ona
też swój hazardowy charakter.
PRZEBIEG GRY
Przed rozpoczęciem rozgrywki uczestnicy uzgadniają
wysokość stawek (np. cukierek, żeton lub
inne), jakie należy płacić w przypadku znalezienia
się podczas gry na polu zdarzeń. Gracze mogą
też całkowicie odstąpić od pobierania „opłat".
W klasycznej GRZE W GĘSI pola zdarzeń mają numery
6, 19, 31, 42, 52 i 58.
Gdy znajdziemy się na polu 6 (most), przesuwamy
się na pole 12, na polu 19 (gospoda) - opuszczamy
dwie kolejki, na polu 31 (studnia) - rzucamy jeszcze
raz, na polu 42 (labirynt) - wracamy na pole 30,
na polu 52 (więzienie) - opuszczamy dwie kolejki,
na polu 58 (śmierć) - wracamy na start i zaczynamy
od nowa. Pole 63 (meta) musi być osiągnięte
bezpośrednim rzutem. Punkty wyrzucone ponad
potrzebną liczbę cofają nas o taką liczbę pól. Kto
pierwszy osiągnie pole 63, wygrywa i zabiera całą
pulę. Można ją też podzielić: zwycięzca otrzymuje
połowę puli, drugi i trzeci - po jednej czwartej.
Niektóre plansze mają też pola, na których
widnieje gęś. Jeśli gracz znajdzie się na takim polu,
a gęś ma głowę skierowaną do przodu, to przesuwa
się dodatkowo o tyle pól do przodu, ile punktów
wyrzucił kością. Jeśli natomiast gęś spogląda do tyłu,
to musi wrócić na poprzednie miejsce (cofnąć się).
Gra w małpy
Ta planszowa gra spiralna cieszyła się dużą
popularnością w XIX-wiecznej Europie. Jej najważniejsze
reguły nie różnią się zasadniczo od obowiązujących
w GRZE W GĘSI. Spiralny tor składa się
również z 63 pól, z takimi samymi polami zdarzeń:
most, gospoda, studnia, labirynt, więzienie i śmierć.
Figury gęsi zastąpiono w niej sylwetkami małp.
Jednak najważniejszą różnicą w porównaniu z GRĄ
W GĘSI jest to, iż spirala skierowana jest w przeciwnym
kierunku, zgodnie z ruchem wskazówek
zegara, tj. do środka pola.
Być może pierwszym twórcom GRY W MAŁPY
znana była symbolika gier spiralnych, ponieważ
uwzględniali oni jeszcze dodatkowe, nawet pozornie
drobne szczegóły z tamtych gier. Jednakże wydaje
się, że ulega ona z biegiem czasu zapomnieniu.